NOSPR / José Maria Florêncio - NOSPR

Marlos Nobre (ur. 1939) – kompozytor, pianista i dyrygent brazylijski – dąży do równowagi, jaka cechowała style XVIII i XIX stulecia. Co do wieku XX, wymienia trzech kompozytorów, którzy wpłynęli nań najsilniej: Debussy, Bartók i Lutosławski. Wielką wagę przywiązuje do eksploracji harmonicznych, które nie wykraczają poza skalę chromatyczną, a zarazem nie odwołują się do koncepcji serialnych. Pierwszoplanową rolę przyznaje rytmowi, a zwłaszcza sztuce intrygującej repetycji. Psychologicznie – chce dać wyraz treściom nieświadomym. Wszystkie te cechy odnaleźć można w efektownym Furioso (2014).

U szczytu sławy Antonín Dvořák (1841-1904) objął funkcję dyrektora Narodowego Konserwatorium Muzycznego w Nowym Jorku. W tym właśnie okresie, obok IX Symfonii e-moll „Z Nowego Świata”, powstał także Koncert wiolonczelowy h-moll op. 104 (1895). Nosi on cechy stylu amerykańskiego – pentatonikę, rytmy szkockie, echa negro spirituals. Ale jest to zarazem dzieło na wskroś słowiańskie, liryczne – z autocytatem z pieśni Niech w samotności oddam się marzeniom, dedykowanej szwagierce, Josefinie Kaunitzovej, skrytej miłości kompozytora, która zmarła w czasie pisania tego koncertu. Brahms, zapoznawszy się z partyturą, miał ponoć wykrzyknąć: „Dlaczego nie wiedziałem, że można napisać taki koncert wiolonczelowy? Gdybym to był wiedział, już dawno sam bym go stworzył!”

Gustav Mahler (1860-1911) wahał się czy swego pierwszego dzieła orkiestrowego nie nazwać lepiej poematem symfonicznym. Ostatecznie zaprezentował je jako I Symfonię D-dur „Tytan” (1888), wskazując tym samym na jej treści programowe. Tytuł zapożyczony został z powieści Jean-Paula, ulubionego pisarza Roberta Schumanna (w części wolnej pojawia się też aluzja do drugiego z literackich mistrzów Schumanna, E.T.A. Hoffmanna). Tematy Symfonii są w znacznej mierze autocytatami z cyklu Pieśni wędrownego czeladnika. Aby uprzystępnić publiczności dzieło tak erudycyjne, z licznymi kluczami, podczas pierwszych wykonań podawał Mahler dokładniejsze noty programowe, które potem wycofał, bo okazały przeciwskuteczne (zrezygnował też z części drugiej, która pod nazwą Blumine bywa dziś wykonywana jako utwór samodzielny). I Symfonia zawiera już wszystkie najważniejsze cechy dojrzałej twórczości Mahlera: rodzi się z pytań egzystencjalnych, wyraża panteistyczną afirmację natury, obejmuje cały diapazon stylów – od muzyki klezmerskiej po najbardziej wzniosłe rejestry ducha. Porywa siłą genialnej wyobraźni. [Marcin Trzęsiok]