NOSPR / Olari Elts - NOSPR

Na obrazie Arnolda Böcklina do skalistego brzegu dopływa łódź Charona, który przeprawia na drugą stronę Styksu zmarłego, owiniętego w biały całun. Nad wodą wielką i czystą cicho stoją cyprysy. Zainspirowany tym obrazem (a właściwie jego fotografią), Siergiej Rachmaninow (1873-1943) w poemacie Wyspa umarłych (1908) znalazł muzyczne ekwiwalenty dla treści płótna (miarowy ruch wioseł, cytat sekwencji Dies irae), ale przede wszystkim – oddał atmosferę, w której melancholia i żal przenikają się z nieziemskim spokojem i rezygnacją.

Geniusz Felixa Mendelssohna (1809-1847) objawił się bardzo wcześnie. Jako nastolatek skomponował m.in. Uwerturę do Snu nocy letniej i Oktet smyczkowy Es-dur op. 20. Koncert skrzypcowy e-moll (1844), choć należy do grupy dzieł ostatnich, zachowuje ów ton młodzieńczego entuzjazmu (oraz tzw. Elfenromantik), który tak niegdyś zachwycił m.in. Johanna Wolfganga Goethego. Jak zazwyczaj u Mendelssohna, koncert utrzymany jest w klasycznych ryzach. Mimo to aż roi się w nim od rozwiązań nowatorskich: brak ekspozycji orkiestrowej, nietypowe umiejscowienie kadencji, spojenie wszystkich części w jeden muzyczny strumień. Ileż tu porywów natchnienia! Ale stoi za nimi zimna praca intelektu: skomponowanie dzieła zajęło aż sześć lat.

Trzy pierwsze z sześciu symfonii Piotra Czajkowskiego (1840-1893) nie dorównują popularnością trzem ostatnim, w których manifestuje się fatalistyczna i tragiczna filozofia kompozytora. A jednak owe wcześniejsze dzieła są na swój sposób mistrzowskie. Już w Symfonii g-moll „Marzenia zimowe” (1866) odnalazł Czajkowski swój idiom kompozytorski, cechujący się nader swobodnym stosunkiem do wiedeńskich wzorców gatunku. Rosyjski mistrz nad organiczny rozwój przedkładał liryczne medytacje, dające ujście jego melodycznemu geniuszowi i skłonnościom do melancholii. Mimo to nie brak tu wpływów niemieckich (Mendelssohn, Schumann), obok zapożyczeń z folkloru rosyjskiego. Lekki nalot programowy dotyczy tylko dwóch pierwszych części (Marzenia podczas zimowej przejażdżki i  Posępna kraina).

[Marcin Trzęsiok]