NOSPR kameralnie / Oktet wiolonczelowy - NOSPR

Heitor Villa-Lobos, wiodący twórca muzyki brazylijskiej I poł. XX w., podczas kilkuletniego pobytu w Paryżu opanował warsztat kompozytorski europejskiej proweniencji (zwłaszcza francuskiej, niemieckiej i hiszpańskiej), oparty na wielowiekowej tradycji. Po powrocie do kraju odczuwał jednak potrzebę stworzenia muzyki, którą można by utożsamiać z kulturą rodzimą.  Miał zapewne jeszcze w pamięci  wyprawy badawcze do północnych regionów Brazylii i Amazonii, w czasie których zetknął się z ludowymi instrumentami, śpiewem miejscowych pasterzy i śpiewaków. Cykl utworów pt. Bachianas Brasileiras jest próbą syntezy wspomnianych źródeł. Villa-Lobos wyróżnia dokonania Johanna Sebastiana Bacha (daje temu wyraz już w samym tytule), w rzeczywistości fascynują go przede wszystkim techniki barokowe, sztuka kontrapunktu i harmonii jako uniwersalny język muzyczny. W Bachianas Brasileiras nr 1 z 1930 roku po raz pierwszy zastosowana została obsada złożona z 8 wiolonczelistów. Każdej części kompozytor nadał po dwa tytuły - pierwszy jest tradycyjnym określeniem europejskim („bachowskim”), drugi (Embolada, Modinha i Conversa) świadczy o inspiracji brazylijskiej.   

Opracowanie Agnus Dei na zespół 8 wiolonczel powstało w 2007 r., specjalnie na mszę zamówioną za duszę Mścisława Rostropowicza na festiwalu wiolonczelowym w niemieckim mieście Kronberg. Rostropowicz, jeden z największych wiolonczelistów wszech czasów, założył fundację swojego imienia, której misją jest zapewnienie finansowej i artystycznej pomocy wybitnie utalentowanym muzykom. Po jego śmierci przyjaciele wirtuoza i współpracownicy z fundacji zorganizowali festiwal muzyki wiolonczelowej poświęcony jego pamięci. W programie znalazła się światowa premiera Agnus DeiKrzysztofa Pendereckiego z Polskiego Requiem w nowej, autorskiej  transkrypcji.  Trzeba też przypomnieć, że premiera pierwszej wersji (jeszcze niepełnej) Requiem odbyła się 24 września 1984 w Stuttgarcie pod batutą Mścisława Rostropowicza.

Kompozycja Sofii Gubajduliny powstała od razu z myślą o oktecie wiolonczelowym. Tytuł - Mirage: The Dancing Sun - nawiązuje do tzw. cudu słońca, zaobserwowanego w Fatimie 13. października 1917 roku. Z relacji świadków wynika, że niebo pokryło wówczas się ciemnymi chmurami, a na zgromadzony kilkudziesięciotysięczny tłum obserwatorów, towarzyszących trojgu pastuszkom, spadł ulewny deszcz. Po chwili pokazało się słońce, które zaczęło wirować czy wręcz tańczyć po niebie, rozsypując świetliste błyski i promienie.  Naukowcy nie wyjaśnili w pełni tego zjawiska. Interpretowano go w kategoriach zbiorowego złudzenia optycznego, halucynacji o podłożu religijnym, ale Kościół ostatecznie uznał je za cud. Gubajdulina, od lat siedemdziesiątych XX  w., deklarująca swoją religijność (wyznania prawosławnego), opisywane wrażenia wizualne przetworzyła na dźwiękowe, wykorzystując do tego kontrasty brzmieniowe, bogatą paletę środków artykulacyjnych (a zwłaszcza glissanda i flażolety) oraz półkoliste rozstawienie grających na estradzie.

Skomponowana w  1986 r.Orawa na orkiestrę złożoną z 15 instrumentów smyczkowych zakończyła złożony z 4 utworów cykl "tatrzański" Wojciecha Kilara (wcześniejsze to: Krzesany,Kościelec 1909 i Siwa mgła). Orawa to efekt fascynacji kompozytora zarówno samym pięknem przyrody, jak i urokiem muzyki góralskiej. Kilar przejął z niej typowe motywy oraz charakterystyczne maniery wykonawcze miejscowych kapel i zainspirowany nimi stworzył sugestywną wizję dźwiękową - wyraz zachwytu nad żywiołowością, temperamentem i energią mieszkańców pogranicza Polski i Słowacji. „Jest to właściwie utwór na zwielokrotnioną kapelę i zarazem jeden z rzadkich przykładów, kiedy byłem ze swojej pracy zadowolony”, wyraził się o tym utworze kompozytor. Oprócz wersji oryginalnej na orkiestrę smyczkową, istnieje kilka transkrypcji - na kwartet smyczkowy, 12 saksofonów i trio akordeonowe. Opracowania na 8 wiolonczel dokonał Zdzisław Łapiński.

[Aleksandra Konieczna]