NOSPR kameralnie / NOSPR String Sextet - NOSPR

Ernő Dohnányi (1877-1960) to po Bartóku i Kodály'u najwybitniejszy twórca węgierski I poł. XX wieku. W Polsce po jego utwory sięga się raczej rzadko, chociaż w ostatnich latach można zauważyć tendencję narastającą.

Sekstet smyczkowy B-dur, utwór 17-letniego kandydata na studia kompozycji, dwukrotnie był poddawany przez niego korektom - najpierw w 1896 roku po 2 latach studiów u Hansa Koesslera, a następnie po sukcesie odniesionym na konkursie z okazji tysiąclecia istnienia państwa węgierskiego (1898-1899). Utwór wraz z naniesionymi poprawkami świadczy o dynamicznym rozwoju młodego kompozytora, ale jednocześnie też o jego umiejętności czerpania z dokonań wielkich poprzedników.  

Allegro ma tranquillo to część świetnie skonstruowana, rozbudowana w czasie i pod względem wolumenu. Temat główny, podany przez dwie wiolonczele i jedną z altówek, brzmi refleksyjnie i tajemniczo, ale przejęty przez instrumenty brzmiące wyżej, staje się żywszy i klarowniejszy.  Drugi temat, zdecydowanie jaśniejszy, ma w sobie cechy melodii Schuberta, natomiast sposób rozwijania myśli muzycznej przypomina tu styl Brahmsa. Kompozytor dobrze panuje nad fakturą instrumentów smyczkowych, zna ich możliwości. Zwięzłe, lekkie i ulotne Scherzo, Allegro vivace, utrzymane jest z kolei w duchu scherz Mendelssohna. W Trio I zespół jednoczy się w fakturze chóralnej, wnosząc oczekiwany kontrast, natomiast Trio II, z aktywną melodycznie wiolonczelą, rozwija wątki liryczno-taneczne.  Trzecia część, Adagio quasi andante sprawia wrażenie, jakby była inspirowana przez "późnego" Beethovena. Wiolonczela kilkakrotnie wysuwa się, w dialogu ze skrzypcami, na pierwszy plan. Faktura - bogata, kontrapunktycznie zagęszczona - wiele mówi o warsztacie kompozytorskim Dohnanyi'ego. Pierwszy temat finału, Animato, przypominający dziarskie marsze Schumanna - nie wykracza poza frazowanie w czterotaktach.  Drugi - początkowo lżejszy, rozkwita dzięki zaawansowanym pomysłom fakturalnym. Harmoniczna ekscentryczność zapowiada już późniejsze dzieła węgierskiego twórcy. 

Arnold Schönberg (1874-1951) dwudziestowieczny koryfeusz muzyki nowej, ekspresjonista i wynalazca dodekafonii, znany jest także ze swojego wczesnego dzieła, stylistycznie nawiązującego jeszcze do niemieckiego, późnego romantyzmu. Sekstet smyczkowy op.4 Verklärte Nacht (1899) to jeden z najwcześniejszych przykładów muzyki programowej dedykowanej zespołowi kameralnemu (kameralistyka niemal do końca XIX w. była bastionem muzyki absolutnej). Literacki program utworu, zainspirowany poematem Richarda Dehmel'a (1863-1920)  mówi o trudnych relacjach między kobietą i mężczyzną, o poczuciu winy, ale też o potrzebie szczerości i tolerancji, o miłości, która pomaga wyciszyć własne ego. Muzyka w tym utworze wiernie podąża za intymnym dialogiem i emocjami, wyraża też ogromne napięcie psychiczne. Konkluzja opowiedzianej historii, czyli wybaczenie, akceptacja zadeklarowana przez mężczyznę rozświetla mrok duszy, niczym księżyc bezchmurną noc, niesie ukojenie, roztacza perspektywę.

Emocjonalna narracja przekazana została tu językiem dźwiękowym intensywnie schromatyzowanym, unikającym, na wzór Wagnera,  jednoznacznych rozwiązań, czyli klasycznych kadencji. Schönberg operuje też wyjątkowo gęstą polifonią, która w konsekwencji przyczynia się do zacierania regularnego metrum. Pierwotna wersja kompozycji, przeznaczona na sekstet smyczkowy została po pierwszym wykonaniu odrzucona przez wiedeński Musikverein. Do spopularyzowania kompozycji przyczyniła się jej późniejsza, autorska wersja na smyczkową orkiestrę kameralną z 1917 r.  

Aleksandra Konieczna