NOSPR kameralnie / Kwintet dęty blaszany / Dni Stanisława Moniuszki - NOSPR

W polskiej literaturze muzycznej XIX wieku, niezbyt obfitej w dziedzinie symfonicznej, szczególnie ceniona jest uwertura Bajka skomponowana przez Stanisława Moniuszkę w latach 1847-48 i po raz pierwszy wykonana w Wilnie. Oryginalny podtytuł utworu – Conte d’hiver, czyli Opowieść zimowa, miał jedynie ukierunkować wyobraźnię słuchaczy (zbieżność z tytułem sztuki Szekspira jest tu przypadkowa). Kompozytor zasugerował przy jego pomocy stylistykę baśni ludowych, momentami sielankowych, ale niekiedy też upiornych i tajemniczych. Tego typu opowieści stanowiły repertuar, z którego w polskich domach czerpano, chcąc wypełnić czas dzieciom podczas długich zimowych wieczorów. Fantastyka baśniowa pobudziła wyobraźnię muzyczną kompozytora, a ta z kolei podpowiedziała ciekawe melodie o charakterze tematów i co może nawet istotniejsze, niebanalne sposoby ich prezentacji, które zmieniając się np. przy powtórzeniu tematu w końcowej fazie utworu, potrafią całkowicie odmienić muzyczny wyraz. Forma składa się tu z następujących po sobie epizodów na przemian śpiewno-lirycznych, to znów taneczno-żartobliwych czy melancholijno-elegijnych. Każdy z nich wnosi do utworu inny rodzaj brzmienia, kompozytor uaktywnia bowiem nie tylko różne instrumenty, ale także poszczególne ich rejestry i sposoby artykulacji. Narracyjny charakter utworu podkreślają także zmiany tempa, niekiedy zaskakujące, ale jednocześnie przyciągające uwagę słuchacza.

Bajka to jedna z niewielu kompozycji instrumentalnych Stanisława Moniuszki, która ma trwałą pozycję w repertuarze koncertowym, stanowiąc jednocześnie - w dziejach muzyki polskiej - prehistorię gatunku poematu symfonicznego.

Bartosz Kowalski-Banasewicz (pseud. Bartmuz) absolwent, a obecnie nauczyciel akademicki na UMFC, twórca blisko 100 kompozycji symfonicznych, chóralnych, kameralnych i filmowych jest laureatem wielu konkursów kompozytorskich, w tym głównej nagrody przyznanej przez Krzysztofa Pendereckiego na Międzynarodowym Konkursie Arboretum 2012 w Radomiu. Jego Kwintet na instrumenty dęte blaszane zdobył I nagrodę na I Ogólnopolskim Konkursie Kompozytorskim dla Studentów Akademii Muzycznych w 2001 roku. Jako instrumentalista Bartosz Kowalski udziela się na rozmaitych koncertach, happeningach, i zdarzeniach związanych z muzyką improwizowaną, grając na trąbkach, fortepianie, waltorni, sakshornie, fletach prostych, gitarach i rozmaitych niekonwencjonalnych instrumentach.  

Na przełomie XIX i XX wieku gra na instrumentach dętych blaszanych cieszyła się w Rosji znaczną popularnością, również w gronie arystokratycznej elity. Sam Aleksander III, zanim został carem, regularnie spotykał się w Wielkiej Sali Admiralicji w gronie dostojnych muzycznych amatorów - książąt i najwyższej rangi wojskowych, aby pomuzykować w oktecie dętym. Na stosunkowo wysokim poziomie prowadzono naukę gry na tych instrumentach w Konserwatoriach - Moskiewskim, Petersburskim, Kijowskim i Charkowskim; z nakazu imperatora sprowadzano do Rosji instrumenty z najlepszych europejskich firm. Wszystko to tworzyło dobry klimat dla rozwoju orkiestr dętych.

Victor Ewald  urodził się i zmarł w Petersburgu (w 1924 roku przemianowanym na Leningrad).  Z zawodu był inżynierem; od 1895 profesorem w Instytucie Inżynierii Lądowej. Działalność muzyczną, jak wielu rosyjskich twórców (m. in. należących do tzw. Potężnej gromadki) uprawiał przez wiele lat drugoplanowo, na najwyższym jednak poziomie artystycznym. Interesował się także rosyjską muzyką ludową. W tzw. "Kółku  Bielajewa" doceniano jego kwalifikacje w grze na wiolonczeli; Ewald grywał w kwartecie smyczkowym wspólnie z gospodarzem słynnych muzycznych "piątków", na których spotykała się elita intelektualna i artystyczna miasta; opanował także grę na kornecie i waltorni.

Cztery doskonale skonstruowane i świetnie brzmiące kwintety Ewalda przeznaczone na instrumenty dęte blaszane stanowią właściwie pierwszą poważną próbę stworzenia oryginalnego repertuaru dla tego typu zespołów (obecnie ów repertuar liczy ok. 100 pozycji). Wcześniej poprzestawano na transkrypcjach kompozycji przeznaczonych na inną obsadę. W czasach Ewalda grano je na dwóch kornetach, rogu altowym, barytonie i tubie. Dzisiejsza wersja kwintetu dętego blaszanego obejmująca 2 trąbki, róg, puzon i tubę gwarantuje łagodniejsze i bardziej stopliwe brzmienie oraz jednorodną barwę.

Aleksandra Konieczna

Partnerem wydarzenia jest Miasto Katowice.