NOSPR kameralnie / Dni Stanisława Moniuszki - NOSPR

Pierwszy z dwóch kwartetów smyczkowych (skomponowanych w czasie studiów w Berlinie 1837-1839) Stanisław Moniuszko zadedykował Józefowi Elsnerowi, który mógł w tym czasie uchodzić za autorytet w wielu różnych dziedzinach muzyki, w tym także w kameralistyce, ale przede wszystkim uważany był za inicjatora i krzewiciela stylu narodowego w naszej muzyce. Moniuszko podjął ów trud (lub raczej misję) w następnych dziesięcioleciach, przede wszystkim na gruncie opery i pieśni solowej, ale pewne symptomy przywiązania do rodzimej kultury ujawniają się już w jego wczesnych utworach kameralnych

Kwartet smyczkowy d-moll nawiązuje do stylu wczesnoromantycznego, a pod względem formy spełnia reguły klasyczne, dotyczące zarówno budowy cyklu, jak i relacji pomiędzy tematami w części I, Allegro agitato. Wzorem, być może, Schuberta Moniuszko dopuścił do swego dzieła elementy pieśniowe, najwyraźniej w części II, Andantino, udramatyzowanej poprzez dialog skrzypiec I z wiolonczelą. W triu Scherza, które pod względem rytmicznym wykazuje cechy dziarskiego mazura, Moniuszko zastosował miniaturowy kanon, a w Finale pozwolił sobie na bardziej jeszcze ewidentne nawiązanie do muzyki ludowej, łącznie z jej praktyką wykonawczą - stąd określenie Un ballo campestre e sue consequenza (Taniec wiejski i co z niego wynikło). Altówka i wiolonczela naśladują tu muzykowanie na dudach (brzmienie piszczałek burdonowych), towarzyszących melodii ludowego tańca – litewskiego suktinisa lub jak wolą inni, węgierskiego hajduka.

Kwartet F-dur także świadczy o przyswojeniu przez Moniuszkę wzorów stworzonych przez Beethovena i Schuberta. Część Allegro moderato rozgrywa się wokół konfliktu tematów,  podanych jednak w odwróconej w stosunku do klasycznej kolejności - najpierw temat liryczny, a jako drugi  temat o silniejszym ładunku energetycznym i dramatycznym. Części II Andante Moniuszko, być może także wzorem Beethovena, nadał cechy marsza żałobnego; dla odmiany miniaturowe Scherzo utrzymane zostało  w rytmie menueta, chociaż tytuł - Allegretto baccanale monacale - w tym przypadku sugeruje obraz ucztujących mnichów. Zwiewny i ruchliwy Finał potwierdza wiodącą w całym kwartecie rolę pierwszego skrzypka. 

Józef Wieniawski, jeden z najwybitniejszych polskich pianistów, w wieku zaledwie 13 lat ukończył paryskie konserwatorium, a już od 11. roku życia występował razem ze starszym bratem, Henrykiem  w salach koncertowych - na ziemiach polskich, w Rosji (ok. 200 koncertów w ciągu dwóch lat), Ukrainy, Niemiec, Austrii, Belgii i Francji. W tym czasie komponował przede wszystkim muzykę fortepianową oraz utwory kameralne z udziałem tego instrumentu, na użytek tych właśnie występów. W 1855 roku drogi artystyczne  braci Wieniawskich się rozeszły. Po kilku latach spędzonych w Moskwie, gdzie prowadził cieszącą się dobrą sławą klasę fortepianu, Józef zamieszkał w Warszawie, gdzie przez kilkanaście lat zajmował się organizacją życia muzycznego, a w 1787 roku przeniósł się do Brukseli, gdzie w miejscowym Konserwatorium kontynuował działalność dydaktyczną. Występował m. in. z Jenő Hubayem i Eugènem Ysaÿe'm.

Kwartet smyczkowy a-moll Wieniawskiego pochodzi z 1880 roku. Przez wiele lat z przyczyn trudnych do wyjaśnienia nie był przypominany, pomijano także jego istnienie w publikacjach o charakterze naukowym, mimo iż dorobek polskich kompozytorów w tym gatunku nie wydaje się okazały. Utrzymany jest w estetyce neoromantycznej; kompozytor kładzie w nim nacisk na walory melodyczne, ze szczególnym wyeksponowaniem skrzypiec I i wiolonczeli. Elegijno-melancholijny nastrój przenika początkowe części klasycznego cyklu, łącznie ze scherzem. W finale kompozytor oczekuje większego przypływu energii, dramatycznego nerwu, a momentami także kontrapunktycznej aktywności wszystkich uczestników kwartetu.

Zespół muzyków NOSPR dokonał w bieżącym roku pierwszego w historii nagrania płytowego tego utworu. Płyta ukaże się nakładem wytworni Acte Préalable.

Aleksandra Konieczna