NOSPR kameralnie / Dni Pēterisa Vasksa - NOSPR

Pēteris Vasks urodził się w 1946 r. w Aizpute na Łotwie w rodzinie pastora baptystów. Uczył się najpierw gry na skrzypcach, potem na kontrabasie. W 1970 roku ukończył Litewskie Konserwatorium w klasie Vitautasa Sereikaana. Grał następnie w kilku orkiestrach zarówno litewskich, jak łotewskich. Kompozycję studiował pod kierunkiem Valentina Utkina w Państwowym Konserwatorium w Rydze. Studia te ukończył w 1978 roku; 10 lat później sam zaczął uczyć kompozycji w Szkole Muzycznej im. Emīlsa Dārziņša w Rydze (tuż po ogłoszeniu przez Łotwę deklaracji o suwerenności państwowej). Pod koniec lat osiemdziesiątych zaczął też zdobywać uznanie poza granicami swojego kraju, do czego przyczynił się Gidon Kremer poprzez włączenie jego utworów do repertuaru - swojego i zespołu Kremerata Baltica. Wkrótce współpracę z Vasksem podjęli także inni znakomici wykonawcy - wiolonczelista David Geringas, Kwartet Kronos, The Hilliard Ensemble.  Obecnie Vasks należy do najwybitniejszych i najbardziej wpływowych współczesnych kompozytorów europejskich. Jego twórczość publikowana jest przez Schott Musik International, wydawnictwo muzyczne o światowej renomie.

Vasks początkowo zafascynowany był koncepcjami aleatoryzmu realizowanymi przez Witolda Lutosławskiego i Krzysztofa Pendereckiego. Poznał tę technikę dzięki partyturom ich dzieł,  które pod koniec lat 60-tych zaczęły  docierać na Łotwę (wówczas jeszcze będącą radziecką republiką), ale potem także bezpośrednio, kiedy po studiach udało mu się wyjechać do naszego kraju na festiwal Warszawska Jesień. Był to jego pierwszy bliski kontakt z muzyczną awangardą.

Późniejsze dzieła Vasksa stały się bardziej komunikatywne, osadzone na wyraźnym kośćcu harmonicznym i zdominowane przez ekspresję o korzeniach neoromantycznych. Po okresie eksperymentów powracają do klasycznych wartości muzycznych, chociaż w nowoczesnej szacie dźwiękowej; nawiązują też często do łotewskiej muzyki ludowej, a zwłaszcza jej archaicznych właściwości modalnych. Tradycja obecna jest w muzyce Vasksa także w postaci barokowych form, takich jak preludium, passacaglia, toccata, aria. Fascynująca stała się dla kompozytora istota kantyleny, niekończącego się śpiewu o cechach improwizacji, najdoskonalej realizowana na instrumentach smyczkowych. Vasks stosuje niekiedy techniki minimalistyczne, chociaż nie stanowią one podstaw jego języka muzycznego. Otwarty jest na każdą technikę, jeśli tylko służy ona treściom i emocjom, które chce przekazać. 

A są one kluczowe w jego utworach.  Styl Vasksa opiera się na szerokiej rozpiętości środków brzmieniowych i na kontrastach; faworyzuje przy tym skrajności. Fragmenty delikatne, liryczne, a niekiedy oddające stan odrętwienia poddawane są stopniowej metamorfozie w kierunku w aury złowieszczej i brzmienia tak intensywnego i kumulującego dysonanse, że kojarzyć się może z krzykiem rozpaczy, stanem szaleństwa a nawet katastrofy.

Łotewski twórca podejmuje w swojej twórczości problemy ogólnoludzkie, egzystencjalne i globalne - m. in. mocno angażuje się w walkę o ochronę przyrody; w wielu jego dziełach odnaleźć można zarówno dźwiękowe obrazy nieskazitelnego piękna, jak i wrogich sił, niszczących naszą cywilizację. Etyczne przesłanie koresponduje w nich z poważnym, głęboko medytacyjnym  nastrojem, a niekiedy również z tragicznym patosem.

Instrumentalne utwory, zarówno kameralne, jak orkiestrowe Vasks zwykł zaopatrywać w enigmatyczno-poetyckie tytuły (np. Kwartet smyczkowy nr 2 Melodie lata, Trio fortepianowe Krajobrazy, Pory roku na fortepian, Koncert skrzypcowy Światło w oddali, Symfonia nr 1 Głosy, Krajobraz z ptakami na flet solo etc.).

W dniach 13-14 grudnia br. Pēteris Vasks będzie gościem festiwalu Brand-New Music w katowickiej Akademii Muzycznej. 

Aleksandra Konieczna