NOSPR kameralnie / AdAstra Piano Trio - NOSPR

W historii muzyki rosyjskiej uformował się zwyczaj komponowania tria fortepianowego in memoriam. Precedens znaleźć można w spuściźnie Czajkowskiego, który Trio a-moll op. 50 poświęcił pamięci swojego przyjaciela, znakomitego pianisty Mikołaja Rubinsteina. Anton Areński Trio d-moll komponował z myślą o zmarłym w 1889 roku wiolonczeliście Karolu Dawydowie, a Dymitr Szostakowicz swoim wstrząsającym dziełem w tonacji e-moll na taką samą obsadę miał zamiar uwiecznić pamięć o wybitnym muzykologu i humaniście Iwanie Sollertyńskim. Nie inaczej jest z Triami Sergiusza Rachmaninowa.   

Pierwsze spośród dwóch Triów elegijnychRachmaninow skomponował w wieku 19 lat, w styczniu 1892 roku, a zatem jeszcze podczas studiów, które odbywał w Petersburgu. Były to zasadniczo studia pianistyczne w klasie Mikołaja Zwieriewa i Alexandra Zilotiego, ale już w tym czasie ciągnęło go w stronę kompozycji. Z tego okresu pochodzi jego opera Aleko, za którą otrzymał Złoty Medal Konserwatorium i słynne do dzisiaj Preludium cis-moll, jak również I Koncert fortepianowy.

Ważnym momentem w karierze kompozytorskiej Rachmaninowa było zetknięcie się z Piotrem Czajkowskim, po studiach, w Moskwie. Rachmaninow sporządził na jego zlecenie fortepianową transkrypcję baletu Śpiąca królewna. Młody kompozytor musiał być zafascynowany mistrzem, skoro wyraził się o nim w następujących słowach: "Spośród wszystkich artystów, których miałem okazję spotkać, Czajkowski był najbardziej zachwycający, a delikatność jego ducha - wyjątkowa".

Trio elegijne nr 1 w tonacji g-moll to utwór jednoczęściowy w formie sonatowej, której ekspozycja zbudowana została z 12 epizodów (przywołanych ponownie w repryzie). Temat elegii w tempie Lento lugubre wprowadzony został w partii fortepianu, a dopiero w dalszej fazie przejmuje go wiolonczela i skrzypce. Całość utrzymana została w stylu romantycznym, przypominającym swoim patosem i melancholią utwory Czajkowskiego.

Nagłą śmiercią twórcy Jeziora łabędziego w 1893 roku Rachmaninow bardzo się przejął i w krótkim czasie skomponował Trio elegijne nr 2 pełnowymiarowe, w trzech częściach w tonacji d-moll (tradycyjnie kojarzonej z tematyką śmierci), wyraźnie już tym razem wzorowane na Triu a-moll Czajkowskiego. Powtarzający się od samego początku motyw opadających chromatycznie dźwięków w partii fortepianu uwydatnia charakter marsza żałobnego. Wirtuozowską partię fortepianową a zwłaszcza rozbudowany fragment solowy o charakterze popisowej cadenzy skomponował Rachmaninow z myślą o sobie jako wykonawcy. Całość charakteryzuje się wybitnie symfonicznym rozmachem i rapsodyczną konstrukcją. Ekspresja dzieła obfituje w dramatyczne kulminacje, zmiany tempa i nastrój wahający się między burzliwością i przejmującą melancholią. Nie brak tu także nawiązania do rosyjskiej muzyki cerkiewnej (temat II akordowo-pizzicatowy). Część II, podobnie jak w Triu Czajkowskiego, to cykl wariacji na temat częściowo zbieżny z tym, który obrał adresat dedykacji. Finał Allegro risoluto powraca do wstrząsającego patosu i tematu części I oraz do muzycznych „gestów” wyrażających żal i smutek. Gwałtowne przebiegi stopniowo tracą jednak na sile, a dzieło kończy się w dynamice pianissimo.

Aleksandra Konieczna