NOSPR kameralnie - NOSPR

Cesar Franck to inicjator „nowej fali” w muzyce francuskiej lat 80. XIX w., mentor młodej generacji, do której należeli Gabriel Fauré, Vincet d’Indy, Ernest Chausson i Paul Ducas. Czerpał z jednej strony impulsy z impresjonistycznego malarstwa, z drugiej jednak pozostawał  pod znacznym wpływem muzyki Wagnera, co znalazło swój wyraz przede wszystkim w języku harmonicznym, nasyconym chromatyką, częstą zmianą trybów i napięciem nie znajdującym prostego rozwiązania. Skoncentrowany przez wiele lat na karierze organisty swoje mistrzowskie dzieła skomponował stosunkowo późno, po 50. roku życia; kilka z nich – Symfonia d-moll, Sonata skrzypcowa A-dur, Wariacje symfoniczne, Kwartet smyczkowy D-dur – weszło na trwałe do repertuaru.

Kwintet fortepianowy f-moll kojarzy się z jedynym dziełem Brahmsa z tego gatunku. W wyrażaniu emocji, zwłaszcza tych dramatycznych, idzie jednak Franck dalej, w stronę żywiołowości i egzaltacji. Wykorzystuje skrajne rejestry i poziomy dynamiki, osiągając wstrząsające, niemal symfoniczne brzmienie. Trzy części dzieła powiązane są tematem przewodnim, który w części II i III powraca niczym motyw losu. Część środkowa podtrzymuje nastrój melancholijno-depresyjny, dochodzi w niej jednak do zaskakująco silnej kulminacji. Burzliwą część finałową, skomponowaną ponownie z rozmachem, wyróżnia energiczny, a momentami nawet galopujący rytm głównego tematu.

Osvaldo Noé Golijov urodził się w 1960 r. w  La Plata w Argentynie, w rodzinie żydowskich emigrantów z Rumunii i Rosji. Ojcu zawdzięcza znajomość stylu klezmerskiego i liturgicznej muzyki żydowskiej, matce - szacunek dla muzyki klasycznej. Studia muzyczne odbył w Izraelu u Marka Kopytmana, a kontynuował w Filadelfii pod kierunkiem Georga Crumba. Obecnie jest w USA uznanym twórcą. Współpracował jako kompozytor “in residence” z kilkoma czołowymi filharmoniami (Chicago Philharmonic Orchestra, Los Angeles Philharmonic, Carnegie Hall), a zatem także z wybitnymi dyrygentami i solistami. Nie jest typem ortodoksy - w 2000 r. skomponował na zamówienie Międzynarodowej Akademii Bachowskiej w Stuttgarcie Pasję wg św. Marka dla uczczenia 250. rocznicy śmierci J.S. Bacha.

The Dreams and Prayersof Isaac The Blind (Sny i modlitwy Izaaka Ślepego) to kompozycja na kwartet smyczkowy i klarnet napisana dla Kwartetu Clevelandzkiego i Giory Feldmana, znakomitego klarnecisty grającego w stylu klezmerskim (prawykonanie na festiwalu Schleswig-Holstein w 1994 r.). Nagrania poprawionej wersji podjęli się jako pierwsi muzycy Kwartetu Kronos oraz David Krakauer (Nonesuch 1997).

W tytule dzieła wymieniony został rabin Izaak Ślepy z Prowansji, mistyk, "ojciec kabały" (pod koniec XII wieku jako pierwszy kazał spisać ją z przekazów ustnych, twierdząc, że  wszelkie zdarzenia i rzeczy są efektem kombinacji 22 liter alfabetu hebrajskiego).

W Kwintecie Golijowa każda część brzmi tak odmiennie, jakby była napisana w innym języku (spośród tych, które w ciągu wieków stworzył naród żydowski). Preludium i część I „przekazuje” historię najstarszą, a zatem odpowiada językowi aramejskiemu, którym Żydzi posługiwali się na Bliskim Wschodzie, część II - czasom wygnania, które kojarzymy z jidysz, a część III i Postludium odnosi się do świętego dla Żydów języka hebrajskiego. Jest to koncepcja, która nasunęła się kompozytorowi już po ukończeniu dzieła. W kolejnych częściach Golijov sięga do żydowskiej muzyki liturgicznej oraz tradycyjnych melodii tanecznych. Część III jest instrumentalną wersją K'VAKARAT, utworu który powstał na otwarcie Muzeum Holokaustu w Waszyngtonie.

[Aleksandra Konieczna]