Kwartet Śląski / Tomasz Strahl / Kolory Rosji - NOSPR

XI Kwartet smyczkowy f-moll op. 122 (1966) napisany został dla legendarnego Kwartetu Beethovena, który prawykonał 13 (z 15) kwartetów Dymitra Szostakowicza (1906-1975). Dedykowany jest pamięci zmarłego skrzypka tego zespołu, Wasyla Szyrińskiego. Składa się z 7 krótkich części, które następują po sobie bez przerwy. Introdukcja, Scherzo, Recitativo, Etiuda, Humoreska, Elegia, Finał tworzą kalejdoskop rejestrów stylistycznych i emocji, powiązanych wszakże jedną nicią dramaturgiczną. Tę organiczność cyklu podkreśla temat-motto, który w różnych wariantach obecny jest w całym utworze (zaś finał daje syntezę wszystkich tych wariantów).

W klasztorze (1878) to kunsztowna fuga podwójna, która w wersji pierwotnej wieńczyła oparty na melodiach rosyjskich kwartet smyczkowy Mikołaj Rimskiego-Korsakowa (1844-1908). W przypadku fugi jest to pieśń cerkiewna Czcigodny Ojcze, módl się za nami do Boga. Kompozytor posługuje się archaicznymi skalami kościelnymi, precyzyjnie dozując chromatykę. Dwie pary tematów i kontrapunktów, w kulminacji nałożone na siebie, nadają tej fudze charakter rozmowy. Nie brak tu efektów zaskoczenia, a nawet humoru: tradycja muzyki cerkiewnej nie dopuszcza użycia polifonii, stąd chorałowe zakończenie. Rimski-Korsakow włączył tę perełkę do swej opery Sadko. Sporządził także wersję na fortepian na 4 ręce.

Sergiusz Taniejew (1856-1915), wybitny pedagog, który nie narzucał uczniom (m.in. Medtnerowi, Skriabinowi i Rachmaninowowi) swego smaku, autor doskonałego podręcznika kontrapunktu, długo cierpiał na brak poczucia swej artystycznej wartości – mimo wsparcia m.in. Piotra Czajkowskiego. Uważał, że muzyka rosyjska, by osiągnąć dojrzałość wielkich muzycznych kultur Zachodu, powinna sobie wpierw przyswoić sztukę polifonii, ale bazującej na melodiach rosyjskich. Pewien berliński krytyk nazwał Taniejewa „rosyjskim Brahmsem”. Określenie to doskonale pasuje do Kwintetu G-dur op. 14 (1901, rew. 1903), który pokazuje też mistrzostwo kontrapunktyczne Taniejewa (finałowe wariacje, zakończone fugą potrójną).

Marcin Trzęsiok