NOSPR kameralnie - NOSPR

Lata I wojny światowej i rewolucji w Rosji nie sprzyjały realizacji wielkobudżetowych projektów artystycznych. Dla Igora Strawińskiego, odnoszącego wcześniej sukcesy w Paryżu we współpracy z Baletami Rosyjskimi Sergiusza Diagilewa, był to poza tym czas podejmowania trudnych decyzji, m. in. o zerwaniu kontaktów z krajem rodzinnym. Regres życia artystycznego i dołączające się do tego kłopoty finansowe skłoniły kompozytora do zmiany orientacji estetycznej, do porzucenia myśli o licznie obsadzonej orkiestrze symfonicznej (rekordowe pod tym względem było Święto wiosny) i wielkiej scenie. W zasięgu jego zainteresowań znalazła się teraz muzyka przeznaczona dla niewielkiej ilości wykonawców oraz teatr kameralny. Ograniczenia środków nie zubożyły weny artystycznej kompozytora, przeciwnie, w nowych warunkach rodziły się dzieła ze wszech miar oryginalne, a jednocześnie nawiązujące do różnorodnych tradycji, w pewnym sensie wielokulturowe.

Historia  żołnierza to utwór z pogranicza epiki (znaczna rola narratora), teatru dramatycznego i baletu. Powstała we współpracy Strawińskiego z szwajcarskim pisarzem Charlesem Ramuzem. Bohaterem opowieści (zaczerpniętej ze zbioru baśni Aleksandra Afanasjewa) jest żołnierz, który w zamian za czarodziejską księgę, spełniającą życzenia,  oddaje diabłu swoje skrzypce (symbolizujące tu talent, sztukę i piękno). Bogactwo nie przynosi jednak  żołnierzowi szczęścia, całkowicie izoluje go od rodziny, narzeczonej  i  przyjaciół. Na wieść o chorobie królewny z odległego kraju żołnierz ponownie spotyka się z diabłem. Grając z nim w karty, stawia na szalę cały swój majątek, który przegrywa, odzyskując jednak instrument. Dźwiękiem skrzypiec uzdrawia potem królewnę, którą w nagrodę może poślubić. Kiedy jednak przekracza granicę królestwa, aby odwiedzić swoją rodzinną wieś, diabeł porywa go przy dźwiękach marsza triumfalnego w nieznane. Jest to kara, jaką żołnierz ponosi za brak roztropności i umiaru. „Za nadmiar szczęścia, trzeba szczęściem płacić..” i "biada temu, kto pragnie zbyt wiele" – tak brzmi morał tej bajki.

Muzyka przeznaczona na siedmioosobowy zespół instrumentalny, ujęta w ramy oddzielonych od siebie epizodów, dobarwia zarówno narrację, jak i akcję sceniczną. Szczególnie widowiskowa jest scena gry w karty zwieńczona Małym koncertem (jego główny motyw pojawił się kompozytorowi we śnie). Muzyka grana księżniczce to tango, ragtime i walc. Diabłu natomiast żołnierz proponuje taniec, który swym szalonym rytmem go powala. Historię żołnierza zadedykował Strawiński Wernerowi Reinhartowi, który wsparł finansowo całe przedsięwzięcie (prapremiera odbyła się 28 IX 1918 r. w Lozannie pod dyrekcją Ernesta Ansermeta).