NOSPR / Alexander Liebreich / Festiwal Katowice Kultura Natura - NOSPR

Debussy stwierdził kiedyś, że muzyka zaczyna się tam, gdzie słowo traci moc wyrażania tego, co niewyrażalne. Nic dziwnego, że nie znosił Berlioza – kompozytora, którego muzyka przypomina monumentalny teatr ekspresji wywiedzionej wprost ze słowa. Niewielu twórców z taką wyobraźnią i znawstwem sięgało do inspiracji literackich – Berliozowska Śmierć Kleopatry (1829), zuchwała pod względem harmonicznym, pozbawiona tradycyjnego podziału na arie i recytatywy, nie znalazła jednak uznania jurorów Prix de Rome – mimo oczywistych odniesień nie tylko do finałowej sceny Antoniusza i Kleopatry, lecz także monologu młodziutkiej kochanki z Romea i Julii Szekspira.

Czajkowski (1840–1893) Berlioza podziwiał, ale nie mógł się pogodzić z nieodłącznym od jego twórczości „żywiołem brzydoty”. Swoją uwerturę-fantazję Romeo i Julia (1869, rew. 1870, 1880) przerabiał dwukrotnie. Wersja ostateczna niesie z sobą potężny ładunek emocji. Są to jednak emocje „piękne”, dalekie od prawdy dramatycznej z utworów Berlioza (1803–1869), o której Schumann napisał kiedyś, że „olśniewa jak błysk światła, ale też pozostawia po sobie zapach siarki”.

Całkiem inne podejście do kulturowo-literackiego źródła inspiracji zaprezentował Strawiński (1882–1971), pisząc swą operę-oratorium Król Edyp (1927). Postanowił wydobyć z tragedii Sofoklesa esencję i uwolnić się od przymusu dramatyzowania narracji muzycznej. Neoklasyczna kompozycja Strawińskiego wyznacza powrót do stanu, w którym i słowo, i muzyka mogły wyrażać to, co niewyrażalne.

Dorota Kozińska

Wykonania utworu Król Edyp odbywa się za zgodą wydawnictwa Boosey & Hawkes Music Publishers Ltd.