Kwartet Śląski / Piotr Sałajczyk / Wajnberg w Polsce - NOSPR

II Kwartet op. 56 (1927) Karola Szymanowskiego (1882-1937) zawiera elementy góralskie, m.in. melodię Popod turnie popod lasy, cytowaną również w balecie Harnasie. Finałem, jak w I Kwartecie, jest fuga (podwójna) – rozwiązanie niby „akademickie”, ale akurat tutaj nadzwyczaj udane. Bo jednak, mimo „zakopiańskiej” surowości, wyrafinowanie faktur przypomina o głównej idei Szymanowskiego z tzw. okresu narodowego: o mitycznej „lechickości”, która przejawia się zwłaszcza w „dionizyjsko-słowiańskim” folklorze Podhala. Ta „prapolskość” zostaje w II Kwartecie wydestylowana, przekształcona i zeuropeizowana. Szymanowski sądził bowiem, że jednolitą kulturę Europy tworzą odrębne nurty narodowe, wzajemnie się wzbogacające. Powołaniem artysty jest czerpanie z krynicy własnej „rasy” i nadanie jej wymiaru uniwersalnego.

Monumentalny Kwintet fortepianowy f-moll op. 18 (1944) Mieczysława Wajnberga (1919-1996) jest odpowiedzią na Kwintet fortepianowy g-moll op. 57 (1940) Dymitra Szostakowicza. Kompozytor mówił o sobie: „Jestem uczniem Szostakowicza, chociaż nigdy nie brałem u niego lekcji. Uważam się za jego ucznia, za jego ciało i krew”. Tak jak dzieło Szostakowicza, kwintet Wajnberga liczy pięć części. Patos, wybuchający w dramatycznym recytatywie części przedostatniej, łączy się tu z echami muzyki klezmerskiej, salonowej (walc) i kawiarnianej (tango), podkreślającymi tragiczną ironię całości. Dzieło to, pełne znakomitych efektów kolorystycznych, ujęte zostało w ramy generalnie klasyczne, choć mistrzostwo Wajnberga polega na zakomponowanym uwalnianiu się z tych tradycyjnych form: to muzyka epoki, w której „czas jest kością, wyłamaną w stawie”.  

Schizofonia na fortepian i kwartet smyczkowy (2012) została napisana przez Zbigniewa Bargielskiego (ur. 1937) na zamówienie Kwartetu Śląskiego. Kompozytor w szczególny sposób rozgrywa tu relację między kwartetem a fortepianem: zamiast koncertującego zmagania prowadzącego do jedności, wprowadza, odwrotnie, zasadę humorystycznej różnicy – stąd „schizoidalny” tytuł i wybór określenia „na fortepian i kwartet”, zamiast tradycyjnego „kwintetu fortepianowego”.

Marcin Trzęsiok