AUKSO - NOSPR

Introdukcja i Allegro z 1905 roku to utwór przeznaczony dla  powstałej zaledwie rok wcześniej London Symphony Orchestra. W tym czasie Edward Elgar, po wielu latach niedocenienia, cieszył się już międzynarodowym uznaniem, a rodacy zorganizowali mu w Londynie trzydniowy festiwal jego dzieł (1904).  Popularna dzisiaj kompozycja nie od razu zdobyła sympatię słuchaczy - być może jej wielowątkowość i polifoniczna faktura sprawiały im początkowo pewne trudności w odbiorze.

Sam kompozytor przyznał,  że do napisania tego utworu zachęcił go śpiew chóru przypadkowo usłyszany podczas spaceru wzdłuż walijskiego wybrzeża. Relacja między kwartetem smyczkowym i orkiestrą nie bez słuszności nasuwać może skojarzenia z barokowym concerto grosso, również kiedy weźmie się pod uwagę jego żywiołowość i szczególny rodzaj polotu oraz melodyczny rozmach. Znając kwalifikacje muzyków LSO, Elgar pozwolił sobie postawić wykonawcom wysokie wymagania (dotyczy to zwłaszcza wirtuozowskiej partii skrzypiec). W repertuarze przeznaczonym na orkiestrę smyczkową Introdukcja i Allegro to jedno z największych wyzwań, ale i okazja do udowodnienia wysokiej klasy wykonawców.

Wyspy Eugeniusza Knapika to utwór skomponowany w 1983 r. na zamówienie Musica Viva Australia i Festiwalu w Adelajdzie. Dwie zasadnicze części symbolizują w nim dwa stany skupienia materii – wodę (morze) i ciało stałe (ląd, wyspy). Pierwszą z nich poprzedza solo skrzypiec a drugą rozbudowane solo kontrabasu. Muzyka początkowo oddaje zjawisko bezmiaru morza, płynności, żywiołu, nieznacznego falowania wody poprzez stopniowo coraz większe divisi, doprowadzając do stanu, w którym każdy z instrumentów smyczkowych wykonuje odrębną partię. Substancją powracającą w różnych wariantach jest następstwo interwału seksty i półtonu. Intensywnie wykorzystywane zostały tu także różne odmiany ruchów rotacyjnego i pulsacyjnego.

W komentarzu do utworu kompozytor opisał obraz, który stał się dla niego inspiracją – postać płynącego na statku obserwatora, wypatrującego lądu na horyzoncie. Wyczekiwany obiekt pojawia się w końcu, najpierw jako mały punkt (w utworze jest to długo wytrzymywany dźwięk g² skrzypiec), który stopniowo powiększa się, zaczyna przybierać coraz bardziej konkretne kształty, aż wreszcie staje się obrazem wysp (brzmienie stabilne, wydłużone wartości rytmiczne). Po chwili jednak ich widok zaczyna się zacierać, gdyż statek a wraz z nim obserwator oddala się. Obraz lądu niknie ostatecznie za horyzontem, powraca żywioł morza i nakładający się na jego trwanie czas obserwatora.  

Werner Egk nie należy do kompozytorów popularnych w Polsce, być może z powodu jego wojennej przeszłości - w latach 1941-1945 pełnił funkcję przewodniczącego Związku Kompozytorów Niemieckich, organu Reichmusikkammer. Fakt ten niewątpliwie rzucił cień na cały jego dorobek, mimo wszystko godny uwagi, gdyż był twórcą niewątpliwie profesjonalnym, błyskotliwym i wszechstronnym. Kuszenie św. Antoniego (1945) to kantata, 13 piosenek opartych na francuskich osiemanstowiecznych melodiach i na niezależnych od nich tekstach, które opowiadają o akcji zwodzenia św. Antoniego (ascety, chrześcijańskiego pustelnika, najstarszego z tzw. ojców pustyni) przez sforę diabłów. Jest to opowieść często przedstawiana w średniowiecznym i renesansowym malarstwie (por. Bosch, Breugl,  Grünewald), ukazującym wzór niezłomności i wierności chrześcijańskim wartościom, tu jednak przekazana w tonie burleskowym. Kiedy demony, biesy i czarty okazują się w swych podstępnych działaniach nieskuteczne, do akcji wkracza diablica-kurtyzana. W krytycznym jednak momencie Antoni chwyta za kropidło i święconą wodą poskramia szatańską bandę. Walka z pokusami zostaje wygrana.

Styl i postawa estetyczna Egka daleka jest zarówno od nurtu postwagnerowskiego, jak od dodekafonii szkoły wiedeńskiej czy polifonii Paula Hindemitha lat trzydziestych. Bliski jest mu natomiast neoklasycyzm i dzieła Igora Strawińskiego. Wybrane teksty stały się dla niemieckiego kompozytora okazją do przyswojenia tradycyjnych cech francuskiej muzyki - lekkości, finezji, pikanterii i wyrafinowanej prostoty. Niebanalne zadanie powierzone zostało tu solistce, przede wszystkim przekaz sporej dawki humoru, ale także wyróżnionemu kwartetowi smyczkowemu, który reagując na treści tekstu słownego czerpie z szerokiej palety możliwości fakturalnych i artykulacyjnych. Żywiołowa rytmika, przejrzysta faktura, cierpkie brzmienie, barwna, ale nie przeciążona instrumentacja - wszystko to niewątpliwie wyróżnia Kusznie św. Antoniego z repertuaru muzyki niemieckiej.  

Aleksandra Konieczna

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury w ramach programu „Zamówienia kompozytorskie”, realizowanego przez Instytut Muzyki i Tańca” wraz z logotypami Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Instytutu Muzyki i Tańca.